Lời nói đầu

 

Có những nghịch lý trong hệ thống giáo dục hiện nay buộc các nhà giáo dục học phải suy nghĩ: Trong suốt cuộc đời đi học, từ lớp vỡ lòng đến hết bậc đại học và sau đại học, người học được học hàng trăm môn khoa học, trừ một định nghĩa “Khoa học là gì?” Trong hàng trăm môn khoa học ấy, người học được học mấy trăm thứ lý thuyết, trừ một định nghĩa “Lý thuyết khoa học là gì?”. Từ đó, một số người học luôn luôn trăn trở: “Liệu có thể tìm được những cơ sở lý thuyết về cấu trúc chung của lý thuyết khoa học, hơn nữa, những kỹ năng để xây dựng các lý thuyết khoa học?”.

Từ nửa sau thế kỷ XIX, các nhà khoa học đã bắt đầu tìm kiếm câu trả lời, và đến nửa sau thế kỷ XX đã chính thức hình thành một lĩnh vực nghiên cứu có tên gọi tiếng Anh là Theory of Science, tạm đặt tên tiếng Việt là Khoa học luận. Khoa học luận phân biệt với một lĩnh vực nghiên cứu khác, có tên tiếng Anh là Epistemology, tiếng Việt nên hiểu là “Nhận thức luận khoa học”. Khoa học luận là lý thuyết chung về khoa học; còn nhận thức luận khoa học là lý thuyết về phương pháp nhận thức khoa học.

Trả lời một phần những câu hỏi trên đây là lý do giải thích vì sao sinh viên đại học cần học tập môn học Phương pháp luận nghiên cứu khoa học.

Học tập ở bậc đại học khác hẳn học tập ở bậc trung học. Ở bậc trung học, giáo viên đọc các nguyên lý và giảng các nguyên lý cho học sinh, học sinh tiếp nhận các nguyên lý đó và liên hệ với hiểu biết của mình trong thực tế. Còn ở bậc đại học, giảng viên giới thiệu cho sinh viên những nguyên lý, sinh viên tiếp nhận những nguyên lý đó, tìm cách lý giải trong các hoàn cảnh khác nhau và tìm cho mình một nguyên lý vận dụng thích hợp. Chính vì vậy, sinh viên học tập ở bậc đại học cần học theo phong cách của người nghiên cứu. Trong tiếng Anh, người ta gọi sinh viên là student chắc có hàm ý từ danh từ study, nghĩa tiếng Việt là khảo cứu, nghiên cứu ([1]). Đương nhiên, study chưa phải là research ([2]). Theo Từ điển MacMillan, research nghĩa là cần tìm ra cái mới, còn quá trình học tập theo phong cách nghiên cứu của sinh viên – study, chưa đòi hỏi tìm ra cái mới, nhưng đòi hỏi phải làm việc theo phương pháp
khoa học.

Giáo trình Phương pháp luận nghiên cứu khoa học này được biên soạn nhằm trước hết giúp sinh viên học tập những cơ sở lý luận và rèn luyện kỹ năng làm việc theo phương pháp của nghiên cứu khoa học.

Nghiên cứu khoa học là một hoạt động đặc biệt. Đặc biệt ở chỗ hoạt động nghiên cứu khoa học nhằm tìm kiếm những điều chưa biết. Nói như thế có vẻ vô lý, vì làm cách nào tìm kiếm được những điều chưa biết? Phương pháp luận khoa học chỉ ra rằng, muốn tìm kiếm những điều chưa biết thì người nghiên cứu phải biết đặt giả thuyết về điều chưa biết, theo đó quá trình tìm kiếm được thực hiện. Trong quá trình tìm kiếm, người nghiên cứu phải biết lý tưởng hóa các điều kiện, nghĩa là đặt các giả thiết quan sát hoặc thực nghiệm trong các tình huống khác nhau. Giáo trình này hướng dẫn cách thức đưa ra một giả thuyết nghiên cứu, đặt các giả thiết tình huống, để tiếp đó chứng minh hoặc bác bỏ
giả thuyết.

Theo tính chất của một tài liệu giáo khoa, cuốn sách trình bày từ các khái niệm ban đầu “Khoa học” là gì, cho đến “Trình tự lôgic của nghiên cứu khoa học”, “Các phương pháp thu thập và xử lý thông tin” và cuối cùng là những cơ sở của “Đạo đức khoa học”. Trong toàn bộ nội dung, tác giả dành mối quan tâm đặc biệt trình bày về trình tự lôgic của nghiên cứu khoa học. Qua kinh nghiệm những năm giảng dạy môn học này, tác giả nhận thấy rằng, trình tự lôgic của nghiên cứu khoa học là khâu yếu nhất của sinh viên và nghiên cứu sinh hiện nay. Trong một số cuộc trao đổi về phương pháp luận khoa học, một vị giáo sư khẳng định, chỉ cần dạy cho sinh viên về “nhận thức luận Mác – Lênin” là đủ. Có thể ý kiến đó là đúng, nhưng chưa đủ. Nhận thức luận, triết học chỉ dạy cho người học về cách tiếp cận để đi đến nhận thức, chẳng hạn, phải đi từ “trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng” v.v… Nhưng ngay cả mệnh đề đó cũng không hề cung cấp cho họ về trật tự các kỹ năng thao tác để có thể đưa ra những kết luận khoa học. Ở đâu đó, một nhà nghiên cứu đã nói, khoa học chỉ ra điều hay, lẽ phải cho đủ mọi ngành nghề, trong khi hàng loạt thầy cô đã hướng dẫn nghiên cứu khoa học cho trò vẫn theo phương pháp truyền nghề của các nghệ nhân. Trong giáo trình này, tác giả cố gắng trình bày theo hướng tiếp cận phương pháp luận thoát khỏi khuôn khổ của phương pháp truyền nghề của các nghệ nhân.

Giáo trình này được biên soạn dành cho các ngành khoa học xã hội và nhân văn. Tuy nhiên, sự khác nhau về nghiên cứu khoa học giữa các ngành khoa học chủ yếu là việc lựa chọn phương pháp thu thập thông tin, còn trình tự lôgic thì hoàn toàn giống nhau trong tư duy nghiên cứu của tất cả các ngành khoa học. Chẳng hạn, thu thập thông tin khi nghiên cứu khí tượng hoặc địa chất, thì chủ yếu là nhờ quan sát, đo đạc, tính toán; thu thập thông tin khi nghiên cứu các giải pháp công nghệ thì phải qua thực nghiệm. Còn việc xây dựng giả thuyết và tìm kiếm luận cứ để kiểm chứng giả thuyết thì không hề khác nhau về mặt lôgic.

Vì vậy, cuốn sách này cũng có thể dùng làm tài liệu tham khảo, trước hết là về trình tự lôgic của tư duy nghiên cứu cho sinh viên tất cả các ngành khoa học. Tác giả dám mạnh dạn nêu ý kiến đó, là vì trong quãng thời gian trên bốn mươi năm giảng dạy đại học, đã may mắn trải qua một nửa thời gian giảng dạy trong các trường đại học kỹ thuật, và quãng thời gian còn lại giảng dạy ở các trường đại học khoa học xã hội.

Trừ chương đầu tiên trình bày các khái niệm chung về khoa học và phân loại khoa học, các chương sau được trình bày theo một lôgic chặt chẽ, thuận lợi cho việc học của sinh viên theo hướng dẫn của giảng viên trên lớp và tự nghiên cứu về phương pháp luận khoa học.

Trong quá trình biên soạn giáo trình này không tránh khỏi những sai sót, tác giả rất mong nhận được ý kiến đóng góp của bạn đọc, của các thầy, cô giáo để giáo trình hoàn thiện hơn trong những lần xuất bản sau. Mọi ý kiến đóng góp xin gửi về Ban Biên tập sách Đại học – Cao đẳng, Công ty Cổ phần sách Đại học – Dạy nghề, Nhà xuất bản Giáo dục – 25 Hàn Thuyên, Hà Nội.

Ngày 30 tháng 9 năm 2007

Tác giả

(1) Từ điển MacMillan định nghĩa study là “The process of learning about a problem or subject using scientific methods”, nghĩa là một quá trình học tập một vấn đề hoặc chủ đề theo các phương pháp khoa học.

(2) Từ điển MacMillan định nghĩa research là “To make a detailed study of something in order to discover new facts”, nghĩa là thực hiện một study, nhưng phải nhằm khám phá những sự kiện mới.

QR Code:

Chương trình giảng dạy

Bài mở đầu
Bài mở đầu – GTPPLNCKH – VCĐ 00:00:00
KHOA HỌC
Khái niệm “Khoa học” – GTPPLNCKH – VCD 1 năm
Phân loại khoa học – GTPPLNCKH – VCD 1 năm
Các giai đoạn phát triển của tri thức khoa học – GTPPLNCKH – VCD 1 năm
Lý thuyết khoa học – GTPPLNCKH – VCD 1 năm
Tiêu chí nhận biết một bộ môn khoa học – GTPPLNCKH – VCD 1 năm
ĐẠI CƯƠNG VỀ NGHIÊN CỨU KHOA HỌC
Khái niệm nghiên cứu khoa học – PPLNCKH – VCĐ 00:00:00
Các đặc điểm của nghiên cứu khoa học – GTPPLNCKH – CVĐ 00:00:00
Phân loại nghiên cứu khoa học – GTPPLNCKH – VCĐ 00:00:00
Một số thành tựu khoa học đặc biệt – GTPPLNCKH – VCĐ 00:00:00
TRÌNH TỰ LOGIC CỦA NGHIÊN CỨU KHOA HỌC
Khái niệm chung – GTPPLNCKH – VCĐ 00:00:00
Lựa chọn chủ đề và đặt tên đề tài – GTPPLNCKH – VCĐ 00:00:00
Xây dựng luận điểm khoa học – GTPPLNCKH – VCĐ 00:00:00
Chứng minh luận điểm khoa học – GTPPLNCKH – VCĐ 00:00:00
THU THẬP VÀ XỬ LÝ THÔNG TIN
Khái niệm chương 4 – GTPPLNCKH – VCĐ 00:00:00
Đại cương về thu thập thông tin – GTPPLNCKH – VCĐ 00:00:00
Phương pháp nghiên cứu tài liệu – GTPPLNCKH – VCĐ 00:00:00
Phương pháp khảo sát thực địa – GTPPLNCKH – VCĐ 00:00:00
Phỏng vấn – GTPPLNCKH – VCĐ 00:00:00
Hội nghị khoa học – GTPPLNCKH – VCĐ 00:00:00
Điều tra bằng bảng hỏi – GTPPLNCKH – VCĐ 00:00:00
Phương pháp thực nghiệm – GTPPLNCKH – VCĐ 00:00:00
Trắc nghiệm xã hội – GTPPLNCKH – VCĐ 00:00:00
Phương pháp xử lý thông tin – GTPPLNCKH – VCĐ 00:00:00
TRÌNH BÀY LUẬN ĐIỂM KHOA HỌC
Bài báo khoa học – GTPPLNCKH – VCĐ 00:00:00
Trình bày một tổng luận khoa học – GTPPLNCKH – VCĐ 00:00:00
Công trình khoa học – GTPPLNCKH – VCĐ 00:00:00
Khóa luận tốt nghiệp – GTPPLNCKH – VCĐ 00:00:00
Thuyết trình khoa học – GTPPLNCKH – VCĐ 00:00:00
Ngôn ngữ khoa học – GTPPLNCKH -VCĐ 00:00:00
Trích dẫn khoa học – GTPPLNCKH – VCĐ 00:00:00
TỔ CHỨC THỰC HIỆN ĐỀ TÀI
Lựa chọn đề tài – GTPPLNCKH – VCĐ 00:00:00
Xây dựng đề cương và lập kế hoạch nghiên cứu – GTPPLNCKH – VCĐ 00:00:00
Tổ chức nhóm nghiên cứu – GTPPLNCKH- VCĐ 00:00:00
Thu thập và xử lý thông tin – GTPPLNCKH – VCĐ 00:00:00
Viết báo cáo tổng kết đề tài nghiên cứu – GTPPLNCKH – VCĐ 00:00:00
Đánh giá và nghiệm thu đề tài – GTPPLNCKH – VCĐ 00:00:00
Công bố kết quả nghiên cứu – GTPPLNCKH – VCĐ 00:00:00
ĐẠO ĐỨC KHOA HỌC
Khái niệm chương 7 – GTPPLNCKH – VCĐ 00:00:00
Chuẩn mực của cộng động nghiên cứu – GTPPLNCKH – VCĐ 00:00:00
Lựa chọn mục tiêu nghiên cứu – GTPPLNCKH – VCĐ 00:00:00
Trung thực với kết quả nghiên cứu của mình – GTPPLNCKH – VCĐ 00:00:00
Trung thực trong sử dụng kết quả nghiên cứu – GTPPLNCKH – VCĐ 00:00:00
Khoa học và các giá trị văn hóa – GTPPLNCKH – VCĐ 00:00:00
Kiểm soát xã hội đối với các hành vi lệch chuẩn – GTPPLNCKH – VCĐ 00:00:00
ĐÁNH GIÁ NGHIÊN CỨU KHOA HỌC
Đại cương về đánh giá – GTPPLNCKH – VCĐ 00:00:00
Đánh giá kết quả nghiên cứu – GTPPLNCKH – VCĐ 00:00:00
Đánh giá hiệu quả nghiên cứu – GTPPLNCKH – VCĐ 00:00:00
Phụ lục 1 – GTPPLNCKH – VCĐ 00:00:00
Phụ lục 2 – GTPPLNCKH – VCĐ 00:00:00

Nhận xét chương trình

N.A

xếp hạng
  • 5 sao0
  • 4 sao0
  • 3 sao0
  • 2 sao0
  • 1 sao0

Không có nhận xét nào cho chương trình này.

Copyright © Hevobooks.